نوغان‌داری سنتی لاهیجان؛ چرخه کامل بی‌بی از جعبه تخم نوغان تا پیله‌تنی

لید خبری
فرایند نوغان‌داری سنتی لاهیجان با استفاده از خاس، تلمبار، خاک آشین و کِرف، یکی از شیوه‌های بومی پرورش بی‌بی (کرم ابریشم) است که همچنان در برخی خانه‌ها و کارگاه‌های محلی اجرا می‌شود.

بخش اول | آماده‌سازی جعبه تخم نوغان
نوغاندار جعبه تخم نوغان را از اداره نوغان دریافت می‌کند.
در مرحله نخست، توری جعبه بریده و جعبه با دستمال نازک بسته می‌شود. سپس با میخ به دیوار گِلی آویزان می‌گردد تا گرمای یکنواخت برای خروج لارو فراهم شود.

بخش دوم | نوغان وور اومده (سر از تخم درآوردن) و انتقال به خاس
با گرم‌سازی تدریجی، نوغان وور اومده و لاروها از تخم خارج می‌شوند.
برای یک‌دست شدن خروج، چند ساقه برنج و گیاه خوشبوی گَند واش روی جعبه قرار داده می‌شود و چند ساعت صبر می‌کنند تا همه لاروها بیرون بیایند؛ تا بی‌بی‌ها ریزه‌ودرشت نشوند و خواب آن‌ها دچار اختلال نگردد.

پس از خروج کامل، بی‌بی‌ها به خاس (ساخته‌شده از گاه، ساقه برنج و پهن دام) منتقل می‌شوند؛ بستری که باید کاملاً عاری از مورچه باشد.
برای جلوگیری از حمله مورچه‌ها، خاس را روی چهارپایه داخل تشت آب قرار می‌دهند؛

در این مرحله، برگ توت با چاقو، قیچی یا ساطوری خرد می‌شود و روی بی‌بی‌ها ریخته می‌شود.

بخش سوم | افزایش خاس‌ها و آغاز تغذیه با شاخه
با بزرگ‌تر شدن بی‌بی‌ها، فضای خاس محدود می‌شود و نوغاندار تعداد خاس‌ها را افزایش می‌دهد تا لاروها در چند بستر پخش شوند.
پس از رشد اولیه، برگ دیگر خرد نمی‌شود و با شاخهٔ تازهٔ توت داده می‌شود.
بی‌بی برگ را می‌خورد و شاخهٔ توت کم‌کم خشک می‌شود؛ چوب‌های خشک‌شدهٔ این شاخه‌ها در پایان کار ژِگر نام دارند.

بخش چهارم | انتقال به تلمبار و بستن خاک آشین
پیش از انتقال، نوغاندار خاک آشین را می‌بندد؛ چوب‌های بلند و موازی که یک‌سوم بالایی پایه تلمبار را پوشش می‌دهد و روی آن روزنامه باطله قرار می‌گیرد.
بی‌بی‌ها از خاس روی خاک آشین قرار داده می‌شوند.

نوغاندار با نردبان بالای تلمبار می‌رود و برگ توت را همراه شاخه از بالا روی خاک آشین و بی‌بی‌ها می‌گذارد.
در صورت کمبود فضا، در بخش بالایی تلمبار یک سکو اضافه می‌شود که در گیلکی «بالاخانمی» نام دارد.
در تلمبار هم بی بی در امان نیست مارها و پرندگان مخصوصا گنجشک عاشق کرمهای نوغان است .

بخش پنجم | تهویه، ژِگر و پاک‌سازی دوره‌ای
برگ‌ها خورده می‌شود و ژِگرها—چوب‌های خشک‌شدهٔ شاخه‌های توت—باقی می‌مانند.
برای جلوگیری از بیماری، سنگینی و کاهش هوا‌رسانی، خاک آشین به‌صورت دوره‌ای باز می‌شود؛ زیر بی‌بی‌ها تمیز می‌شود و دوباره بسته می‌شود.
در این مرحله، روزی دو وعده برگ—صبح و عصر—داده می‌شود.

بخش ششم | کِرف، کولوش و مرحله پیله‌تنی
در مرحله نهایی، کِرف یا کولوش روی تلمبار قرار داده می‌شود تا بی‌بی‌ها وارد مرحله پیله‌تنی شوند؛ یعنی تنیدن پیله کامل.
پس از کامل شدن پیله‌ها، خاک آشین باز می‌شود و ژِگرها پایین می‌ریزند؛ پیله‌های روی ژِگر معمولاً مرطوب‌تر هستند.
سپس کِرف‌ها جدا می‌شود و پیله‌های خشک‌تر جمع‌آوری می‌گردند.
این مرحله در گیلکی «کَج‌واچینی» نام دارد.

جمع‌بندی
نوغان‌داری سنتی لاهیجان با استفاده از خاس، خاک آشین، تلمبار، بالاخانمی، ژِگر، کِرف و کولوش، یکی از شیوه‌های دقیق و منظم پرورش بی‌بی است که نسل‌ها در گیلان حفظ شده و همچنان در برخی مناطق ادامه دارد.

✍رقیه خوشحال سوستانی