📰 نوروز باستانی و آغاز سال ۱۶۰۰ دیلمی

آیین کهن نوروزبَل به‌عنوان نماد آغاز سال نو در گاه‌شماری دیلمی، یکی از اصیل‌ترین میراث‌های فرهنگی مردمان گیلک‌زبان کوهستان‌های گیلان و غرب مازندران است؛ میراثی که ریشه آن به سال‌شماری باستانی یزدگردی قدیم بازمی‌گردد و طی قرن‌ها مبنای تنظیم زمان، تولید، کوچ و معیشت این مردمان بوده است.

گاهشماری دیلمی در آغاز، سالی «گردان» بود؛ به این معنا که مبدأ سال که ابتدا بر اعتدال بهاری منطبق بود، هر ۴/۱۳۱۵۰۶۸ سال یک روز از نقطه آغاز فاصله می‌گرفت. این جابه‌جایی پس از ۹۲۹ سال، سرِ سال را به نیمه تابستان و زمان خرمن‌کوبی و برداشت فراورده‌های کشاورزی و دامی رساند؛ دوره‌ای که مناسب‌ترین زمان برای پرداخت خراج و مالیات به حاکمان محسوب می‌شد.

در همین نقطه تاریخی، مردم کوهستان با انتخاب یک روز کبیسه به نام ویشَک (višak) در هر چهار سال، سال را در همان جایگاه تابستانی تثبیت کردند. این اقدام نخستین تجربه علمی در انتخاب «سال خراجی» در میان گاهشماری‌های ایرانی به شمار می‌رود و مبدأ جدید سال‌شماری دیلمی را پدید آورد؛ مبدئی که دقیقاً برابر است با:

روز دوشنبه، هرمزد روز از سال ۵۴۵۴ باستانی (یزدگردی قدیم)، معادل ۷۱۰۸۲ روز پیش از مبدأ هجری شمسی.

بر پایه این نظام کهن، امروز ۱۷ مرداد ۱۴۰۵ هجری شمسی برابر است با آغاز سال ۱۶۰۰ دیلمی؛ سالی نو که گیلوندان و گالشان آن را با آیین نوروزبَل گرامی می‌دارند.

نوروزبَل، جشن آتش‌افروزی نخستین روز «نوروز ما»، آیینی است که گالشان شرق گیلان برای بزرگداشت آغاز سال نو دیلمی برگزار می‌کنند. در این مراسم، شعله نوروزی هنگام غروب افروخته می‌شود و مردم با ساز، پایکوبی و گفتن «مووارَک باد» به استقبال سال جدید می‌روند.

زمان برگزاری نوروزبَل بسته به محل و نحوه قرارگیری پنج روز کبیسه، میان ۱۳ تا ۱۷ مردادماه در مناطق شرق گیلان و غرب مازندران متغیر است. این تقویم کهن همچنان یکی از دقیق‌ترین و اصیل‌ترین نظام‌های سال‌شماری بومی ایران است و استمرار آن نشانه‌ای روشن از پیوند عمیق مردم این سرزمین با طبیعت، تولید و میراث فرهنگی دیلمستان.

نوروزبَل پیروز باد.

✍رقیه خوشحال سوستانی